Hindistonda madrasalardan juma dam olişi tortib olindi
Hindistonning Uttarakhand ştatida BJP boşçiligidagi hukumat maktab sifatida tan olingan madrasalarda uzoq yillardan beri amal qilib kelgan juma dam olişini bekor qilib, haftalik majburiy dam oliş kunini yakşanbaga köçirdi.
Qaror Uttarakhand madrasa taʼlimi kengaşi tugatilib, ozçiliklarning taʼlim muassasalari ştat Taʼlim departamenti va "Uttarakhand ozçiliklar taʼlimi boşqarmasi" nazoratiga ötkazilganidan keyin qabul qilindi. Hukumat rasmiylariga köra, ilgari ştatda madrasa kengaşi tan olgan 452 ta madrasa bölgan, yangi tizimda esa hozirgaça faqat 76 tasi maktab sifatida tan olingan, yana 114 ta ariza Taʼlim departamentida körib çiqilmoqda. Boşqarma raisi doktor Surjit Singx Gandi maʼlum qilişiça, tan olingan muassasalar tört tumanda joylaşgan: Haridvarda 44 ta, Udham Singx Nagarda 24 ta, Dehradunda 6 ta va Nainitalda 2 ta. «Barça tan olingan muassasalar Taʼlim departamenti va boşqarma belgilagan qoidalarga, jumladan haftalik dam oliş jadvaliga amal qilişi şart», — dedi Gandi. Ştat boş vaziri Puşkar Singx Dhami ham qarorni himoya qildi: «Biz ştatda allaqaçon Yagona fuqarolik kodeksini joriy etganmiz. Hamma uçun yagona tizim bölişi kerak. Barça taʼlim muassasalari bir yönalişda işlaşi lozim va biz şu maqsad sari harakat qilyapmiz». Uning taşkidlaşiça, maqsad — barça bolalarga sifatli taʼlim va teng imkoniyat yaratiş, talablarni buzgan muassasalarga esa faoliyat yuritişga ruxsat berilmaydi.
Islom anʼanasida "Yavm al-Jumuʼa" deb ataladigan juma kuni musulmonlar uçun alohida diniy ahamiyatga ega va köpinça "haftaning bayrami" deb taʼriflanadi. Madrasalardagi juma dam olişi talaba va östozlarga juma namoziga dars majburiyatlarisiz tayyorlaniş va qatnaşiş imkonini bergan. Tanqidçilar jumaning yakşanbaga almaştirilişi madrasalarning özgaça diniy xususiyatini inobatga olmasligini va ozçiliklar ehtiyoji uçun taşkil etilgan muassasalarga bir xil maʼmuriy qolip tiqiştirilayotganini aytmoqda. Gandi esa juma namozi vaqtlari böyiça jamoa vakillari bilan maslahatlaşilganini, namoz odatda soat 13:00 dan 14:30 gaça ötişini, davlat maktablari esa asosan 8:00 dan 13:00 gaça işlaşini taʼkidladi: «Peşin namoziga heç qanday xalal yetmaydi. Juma dam olişi tartibi endi davom etmaydi». Muxolifatdagi Kongress partiyasining Uttarakhanddagi vakili doktor Pratima Singx hukumatni taʼlimdagi jiddiy muammolardan eʼtiborni çalğitişda aybladi: «Nega BJP yemirilayotgan taʼlim tizimi muammolarini hal qiliş örniga saylovlar arafasida madrasalar, masjidlar va ziyoratgohlar mavzusini kötaradi?»
Qaror ştatda madrasalarga qarşi keng qamrovli harakatlar fonida çiqdi. Ozçiliklar farovonligi departamenti kotibi doktor Parag Madhukar Dhakate maʼlum qilişiça, hukumat birinçi bosqiçda madrasa kengaşida röyxatdan ötmagan 250 ta ruxsatsiz madrasani muhrlab qöygan, tekşiruvda esa ularning ayrimlariga boşqa ştatlardan bolalar ökişga olib kelingani aniqlangan; biroq departament muhrlangan muassasalarning hozirgi holati haqida batafsil maʼlumot bermadi. Uttarakhand bu yöldagi birinçi ştat emas: 2016-yil dekabrda Assam hukumati davlat madrasalariga jumada işlab, yakşanba dam olişni buyurgan, 2022-yil dekabrda Uttar-Pradeşda ham şunday taklif körilgan, ammo madrasa östozlari uyuşmalari qarşilik qilgani bois amalga oşmagan va 2023-yilgi taqvimda juma dam oliş kuni bölib qolgan. Madrasa kengaşini tugatgan qonun 2025-yil avgustda muxolifat noroziligi ostida qabul qilingan va musulmonlar, sikxlar, jaynlar, buddistlar hamda parslarga xizmat qiluvçi taʼlim muassasalarini qamrab olgan: endi ular rasmiy tan olinişi va maktab kengaşiga biriktirilişi şart, boşqarma esa ularni tekşiriş va tan olişni bekor qiliş vakolatiga ega. Bu özgarişlar diniy va til ozçiliklariga öz taʼlim muassasalarini taşkil etiş va boşqariş huquqini kafolatlovçi Konstitutsiyaning 30-moddasi hamda din erkinligini himoya qiluvçi 25-moddasi yuzasidan savollar tuğdirmoqda.