Samarqand sammiti: vaʼdalar bor, loyihalar yöq
Marko Rubio va Markaziy Osiyoning beş vaziri Samarqandda umumiy maqsadlarni yana bir bor tasdiqladi, biroq qöşma bayonotda birorta moliyalaştirilgan loyiha ham, muddat ham, natijani ölçaydigan tizim ham yöq.
Qisqaça: 19-oktabr kuni Samarqandda bölgan C5+1 uçraşuvi savdo, muhim minerallar, transport, texnologiya va xavfsizlikni ustuvor deb belgiladi, ammo mintaqaviy moliya paketi ham, loyihalar röyxati ham eʼlon qilinmadi. Özbekiston AQŞ bilan boğliq taxminan 12 milliard dollarlik kelişuv va taşabbuslarni maʼlum qildi, lekin ikki tomonlama bitimlar umummintaqaviy dasturni almaştirmaydi. Ukraina uruşi, sanksiyalar, Afğoniston va IŞID terrorçi guruhining Xuroson bölinmasiga qarşi reja bayonotga kirmagan. Rubio Vaşington mintaqadan Rossiya va Xitoy bilan aloqani uzişni talab qilmasligini aytdi. Amerikalik tahlilçi Jeyms Durso esa keyingi uçraşuvni yangi vaʼdalar bilan emas, qurilgan loyihalar bilan baholaşni taklif qiladi.
19-oktabr kuni AQŞ davlat kotibi Marko Rubio Samarqandda Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Özbekiston taşqi işlar vazirlari bilan uçraşdi. C5+1 deb ataladigan bu formatda Markaziy Osiyoning beş davlati AQŞ bilan maslahatlaşadi. Bu gal kun tartibida savdo, muhim minerallar, transport yölaklari, texnologiya va xavfsizlik turdi.
Uçraşuvda Baxtiyor Saidov, Muxtar Tileuberdi, Jeenbek Kulubayev, Raşid Meredov va Sirojiddin Muhriddin qatnaşdi. Vazirlar suverenitet, mustaqillik va hududiy yaxlitlikka sodiqligini yana bir bor aytib, iqtisodiy integratsiyadan terrorizmga qarşi kuraşgaça bölgan uzoq muddatli şeriklikni maʼqulladi.
Jeyms Durso "The National Interest" naşridagi maqolasida uçraşuvni diplomatik jihatdan samarali deb biladi. Ammo uning xulosasi keskin. Samarqand kun tartibini belgilab berdi, lekin uni bajariş uçun vosita bermadi.
Muallif AQŞ harbiy-dengiz kuçlarida 20 yil xizmat qilgan, Quvayt, Saudiya Arabistoni, Iroq va Markaziy Osiyoda işlagan. Uning nazarida C5+1 uçun asosiy sinov bitta. Olti hukumat taniş deklaratsiyalarni mintaqaning iqtisodiy tanlovini kengaytiradigan aniq loyihalarga aylantira oladimi?
Prezident Donald Tramp bilan Şavkat Mirziyoyev uçraşuvlaridan keyin bu savol yanada keskin turibdi. Öşanda milliardlab dollarlik ehtimoliy savdo va sarmoya haqida gapirilgan edi.
«Eʼlonlar bu boşlaniş, hisobga olinadigani esa yakunlangan bitimlar va işlayotgan loyihalar», — deb yozadi Jeyms Durso.
Durso bayonotdagi eng zaif joyni aniq körsatadi. Unda mintaqaviy moliyalaştiriş hajmi, loyihalar va ularga javob beradigan idoralar, ijro muddatlari, ölçanadigan maqsadlar va oçiq hisobot tizimi uçramaydi.
Bojxona va meʼyoriy tösiqlarni bartaraf etadigan, keyingi vazirlar uçraşuvigaça nimaga erişilganini xabar qiladigan mexanizm ham tuzilmagan. Durso bunday vositalarsiz bir xil ustuvorliklar har uçraşuvda qaytadan aylanib kelişidan ogohlantiradi. Uning fikriça, jamoatçilik kutganlari bilan rasmiylarning baland gaplari orasidagi masofa yildan yilga uzayadi.
Uçraşuv atrofida ikki tomonlama yangiliklar ham yetarli böldi. Özbekiston AQŞ bilan boğliq taxminan 12 milliard dollarlik kelişuv va taşabbuslarni eʼlon qildi, koinotni tinç maqsadda özlaştiriş haqidagi "Artemis Accords" kelişuvlarini imzoladi. Durso bu qadamlarni qöllab-quvvatlaşga loyiq deb biladi, biroq ularni umummintaqaviy sarmoya dasturi deb hisoblamaydi.
Sanksiyalar masalasida biznes hamon javob kutmoqda. Bayonotda Ukraina uruşi, sanksiyalarni aylanib ötiş va Markaziy Osiyoning ğarb ikkilamçi sanksiyalariga tuşib qoliş xavfi tilga olinmagan. Holbuki mintaqa iqtisodiyoti Rossiya bilan savdo, mehnat migratsiyasi, transport, moliya va taʼminot zanjirlari orqali çambarças boğlangan.
Ğarb hukumatlari taqiqlangan tovarlar mintaqa bozorlari va vositaçilar orqali ötayotganidan xavotir bildirgan. Durso fikriça, Vaşington qonuniy savdoni qanday rağbatlantirişi va ayni paytda sanksiyalarni qanday ijro etişini biznesga aniq tuşuntirişi kerak. Aks holda uzoq muddatli sarmoya haqida öylayotgan kompaniyalar noaniqlik qarşisida qolaveradi.
Afğoniston böyiça ham bayonotda böşliq bor. Hujjat terrorizm, uyuşgan jinoyatçilik, giyohvand moddalar, kontrabanda va çegara xavfsizligini eslatadi, lekin mintaqaviy strategiya taklif qilmaydi. IŞID terrorçi guruhining Xuroson bölinmasiga (ISKP) qarşi C5+1 harakat rejasi ham, Tolibon hukumati bilan çegara va xavfsizlik böyiça amaliy hamkorlik yöli ham körsatilmagan.
Afğoniston, Eron va Markaziy Osiyoni boğlaydigan transport yöllarining xavfsizligi ham eʼtibordan çetda qolgan. Muallif yozişiça, bu böşliqni eng avvalo Tojikiston, Turkmaniston va Özbekiston sezadi, çunki ular Afğonistonning şimoliy çegarasi ortidagi beqarorlik bilan bevosita yuzma-yuz turadi.
Eron nomi bayonotda umuman uçramaydi. Eron sanksiyalari, çegaraoldi savdo va Tehron iştirokidagi mojarolarning xavfsizlikka taʼsiri böyiça umumiy yondaşuv belgilanmagan. Durso esa Markaziy Osiyo transport va energetika yöllarini qanday diversifikatsiya qilişi, janub va ğarbdagi bozor va portlarga qanday çiqişi haqidagi savollarni çetlab ötib bölmaydi, deydi.
Uning fikriça, Vaşington ikki maqsad orasida qolgan. Bir tomonda Tehronda hukumatni almaştiriş istagi, ikkinçi tomonda Markaziy Osiyoni jahon bozorlariga muqobil yöllar oçişga undaş. Muallif respublikalarga tijoriy manfaatlari AQŞning Eronga qarşi bosim kampaniyasiga böysundirilişi mumkinligini oldindan hisobga olişni maslahat beradi.
Bayonotda siyosiy erkinliklar, mustaqil OAV, siyosiy mahbuslar yoki sud islohoti böyiça majburiyat ham yöq. Durso buni Tramp maʼmuriyatining tijoratga yönalgan taşqi siyosatiga mos deb biladi, ammo masalani qadriyatlar bahsi emas, amaliy zarurat sifatida köradi.
Osiyo taraqqiyot banki maʼlumotiga köra, beş respublika Osiyoning eng tez ösayotgan iqtisodiyotlari qatoriga kiradi. Sarmoyador kelişi uçun oldindan maʼlum qoidalar, ijro etiladigan şartnomalar va oddiy işni siyosiy aloqalar sinoviga aylantirmaydigan maʼmuriy tartib kerak. Muallif yozişiça, Özbekiston kapital jalb qilişga intilayotgani bu masalani ayniqsa dolzarb qiladi.
Olti hukumat örtasida oçiq kelişmovçilik qayd etilmagan. Şunga qaramay, Durso munosabatlarni uç xil ziddiyat şakllantirayotganini yozadi.
Birinçisi strategik diversifikatsiya va mavjud aloqalar orasidagi muvozanat bilan boğliq. Vaşington köproq savdo, texnologik hamkorlik va muhim minerallarga yöl istaydi. Respublikalar esa eski qaramlikni yangisiga almaştirişni emas, harakat erkinligini qidiradi.
Ikkinçisi kutilma bilan ijro orasidagi farq. Mintaqa sarmoya, bozorga kiriş va texnologiya transferini kutadi, AQŞ işonçli mineral taʼminoti va barqaror taʼminot zanjiriga intiladi. Muallifning yozişiça, amerikalik firmalar uçraşuvlarda qatnaşiş bilan emas, uzoq muddatli sarmoya bilan raqobat qilişi kerak.
Uçinçi ziddiyat milliy ustuvorliklarda. Qozoğiston Rossiya va Xitoy bilan keng aloqasini saqlagan holda AQŞ bilan savdoni oşirmoqçi. Özbekiston sanoat rivoji va transport boğlanişiga urğu beradi, Turkmaniston "doimiy betaraflik" siyosatiga tayanadi, Tojikiston esa Eron bilan yaqin munosabatda.
Vaşington vaʼdasining qançalik jiddiyligini muallif sovuq uruşdan qolgan "Jackson-Vanik" tuzatişi misolida tekşiradi. Bu qonun hali ham Qozoğiston va Özbekiston bilan normal savdo munosabatlarini çeklaydi, Rossiyaga esa taalluqli emas.
Xabarlarga köra, Rubio maʼmuriyat tuzatişni bekor qilişni qöllab-quvvatlaşini, ammo Kongress «unga hali qöl urmaganini» aytgan. Durso uning maʼmuriyat Kongressga faol bosim ötkazayotgani haqida heç narsa demaganiga eʼtibor qaratadi.
Muallif buni foydasiz signal deb ataydi. Sovuq uruş tugaganiga 35 yil bölgan, Vaşington esa eski tösiqni olib taşlamay turib mustahkamroq şeriklik söramoqda.
Rubio AQŞ siyosatini eksklyuzivlik emas, raqobat deb taʼriflagan. Uning aytişiça, Vaşington Markaziy Osiyodan boşqa kuçlar bilan hamkorlikni töxtatişni söramayapti. Bu yondaşuv mintaqaning köp vektorli diplomatiyasiga mos keladi.
Biroq Durso Davlat departamentining loyiha xati haqidagi xabarlarni eslatadi. Unda davlatlar AQŞ qöllaydigan "Pax Silica" va Xitoy qöllaydigan "World Artificial Intelligence Cooperation Organization"ga bir vaqtda aʼzo bölişdan ogohlantirilgan. Ilğor sanoat uçun muhim mineral zaxiralariga ega Qozoğiston esa ikkalasining ham aʼzosi.
Muallif fikriça, Vaşington davlatlarga köproq tanlov berayaptimi yoki oxir-oqibat tomon tanlaşni talab qiladimi, buni oçiq aytişi kerak.
Moskva uçraşuvni rasman qoralamadi. Durso yozişiça, AQŞning faolligi Rossiyaning mintaqadagi nisbiy taʼsirini kamaytirişi mumkin, garçi Moskva bu yerda hamon çuqur xavfsizlik, iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarga ega bölsa ham. AQŞ qöllayotgan Örta yölak Yevropaga Rossiya hududini çetlab ötadigan yöllarni rağbatlantiradi.
Ayni paytda muallif Rossiyaning Tolibon hukumati bilan yaqinlaşuvi Kobulga öz hududini kuçliroq nazorat qilişga yordam berişi mumkinligini ham yozadi. Bu esa Özbekiston-Pokiston temir yöli kabi loyihalarning ruyobga çiqişiga xizmat qilişi mumkin.
Xitoy Taşqi işlar vazirligi C5+1 uçraşuviga bevosita munosabat bildirmadi. Öşa kuni Xitoy Boş vaziri Li Tsyan Duşanbeda Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon bilan uçraşdi. Xabarlarga köra, 2026-yilning dastlabki sakkiz oyida ikki davlat savdosi qariyb 2,5 milliard dollarga yetgan, Pekin ustuvor loyihalarni, jumladan sunʼiy intellekt imkoniyatlarini qöllaşga tayyor.
Li Tsyan 21–22-oktabrda Sankt-Peterburgga borganida Xitoy va Rossiya «buzğunçi taşqi aralaşuv»ni tanqid qilgan kommyunike qabul qildi. Hujjatda Samarqand nomi yöq, Durso esa uni aynan Markaziy Osiyoga qaratilgan deb talqin qiliş haddan oşiş bölişini aytadi.
Bayonotdagi böşliqlar oddiy odamlarga ham tegişli. Mehnat migratsiyasi orqali Rossiya bilan boğlangan oilalar, sanksiya noaniqligi qarşisida turgan kompaniyalar, Afğoniston çegarasi ortidagi beqarorlikni yaqindan his qiladigan hududlar uçun har bir yozilmagan band aniq maʼnoga ega.
Oila, ummat va yurt uçun bundan nima çiqadi? Agar Durso taklif qilganidek muhim minerallar xomaşyo holida emas, yurtda qayta işlansa va Örta yölak tezroq, arzonroq işlasa, mintaqada yuqori qiymatli işlab çiqariş va bozorlarga yangi yöllar paydo böladi. Vaʼdalar yana keyingi uçraşuvga köçsa, mintaqa yirik kuçlar raqobati orasida kutib qolaveradi.
Xavfsizlik ham nazariy masala emas. Muallif ISKPga qarşi hamkorlik va Afğoniston çegarasini mintaqaviy ustuvorliklar boşiga qöyadi. Afğoniston va Eron bilan boğliq yöllar xavfsizligi esa mintaqa xalqlarining tinç hayotiga bevosita taalluqli.
Masalaning axloqiy tomoni ham bor. Vaʼda bergan tomon uning ijrosi uçun hisob beradi, Durso ham AQŞ va respublikalardan vaʼda bilan amal orasidagi farqni oçiq kuzatib borişni talab qiladi.
Muallif yana bir xavfni istisno qilmaydi. Uning taxminiça, Vaşington "Jackson-Vanik"ni bekor qiliş istiqbolidan respublikalarni "Pax Silica" bilan bir safda turişga majburlaş uçun foydalanişi mumkin.
Samarqand natijalarida umid uçun asos ham topiladi. Olti hukumat örtasida bahs qayd etilmadi, bayonot Xitoyni tahdid deb atamaydi va mintaqadan u bilan aloqani uzişni söramaydi. Rubioning tomon tanlaş talab qilinmayotgani haqidagi gapi bosimni hozirça yumşatadi. Durso esa AQŞning Pekin va Moskva bilan raqobati kuçaysa, bu bosim qaytişi mumkinligini eslatadi.
Muallif keyingi qadamlarni ham taklif qiladi. Uning fikriça, muhim minerallar böyiça muloqot konlar, qayta işlaş korxonalari, amerikalik xaridorlar, moliya va muddatlari belgilangan loyihalarga aylanişi kerak. Örta yölak uçun moliya va ijro rejasi tuzilib, temir yöl, port, kema qatnovi va bojxonadagi tiqilinçlar aniqlanişi, tranzit vaqti va narxini kamaytiriş maqsadlari eʼlon qilinişi lozim.
Xavfsizlikda u ISKPga qarşi hamkorlik, Afğoniston çegarasi, giyohvand moddalar savdosi, kiber tahdidlar va razvedka almaşuvini qamraydigan, har davlat imkoniyatiga mos dasturni taklif etadi. Banklar, transport operatorlari va biznesga Rossiya bilan qonuniy savdoni ortiqça buzmasdan sanksiyalarga qanday rioya qilişni tuşuntiriş ham uning takliflari orasida.
Durso natijalar haqida oçiq hisobot berişni, keyingi vazirlar uçraşuvida yakunlangan sarmoya va qurilayotgan loyihalarni baholaşni istaydi. U Trampning mintaqaga taşrifini jiddiy maqsad qilib qöyişga va "Jackson-Vanik" masalasini harakatsizlik uçun doimiy bahonaga aylantirmaslikka çaqiradi.
AQŞning Özbekiston va Qozoğistondagi sobiq elçisi, Davlat departamentida Markaziy Osiyo böyiça kotib yordamçisi örinbosari bölgan Daniel Rozenblum masalaga yanada realistik qaraydi.
«Biz heç qaçon Markaziy Osiyoda asosiy öyinçi bölmaymiz», — degan Daniel Rozenblum.
Rozenblum fikriça, Vaşington hukmronlikka intilmasdan, respublikalar Amerika işirokini istagan sohalarga kuç berişi kerak. U misol tariqasida ilğor texnologiya, sunʼiy intellekt va ingliz tili taʼlimini keltiradi. Bu yönalişlar mintaqa yöşlariga bevosita tegişli.
Durso Samarqandni foydali, ammo burilişsiz uçraşuv deb baholaydi. Markaziy Osiyo sarmoya, bozorga kiriş va bir neçta kuç bilan aloqa erkinligini istaydi. AQŞ esa muhim minerallar, xavfsiz transport yöllari va strategik taʼsirga intiladi.
Muallif bu manfaatlar uyğunlaşişi mumkin deb hisoblaydi. Buning uçun Vaşington Xitoyning "Belt and Road" taşabbusiga işonçli tijoriy muqobil taklif qilişi va Pekin kuçli bölgan sohada, yaʼni loyihani tez yakunlaşda ortda qolmasligi kerak.
Keyingi C5+1 uçraşuvini eʼlon qilingan summalar bilan emas, moliyalaştirilgan loyihalar va olib taşlangan tösiqlar bilan ölçaş mumkin. Loyihalar ijrosini sinçkov kuzatib boriş, mintaqa tinçligi uçun duo qiliş esa har kimning qölidan keladi.